Wewnętrzne obrazy Boga
Mała Encyklopedia Psychologii Głębi Zenon Waldemar Dudek

Funkcja symboliczna

Istoty człowieka można upatrywać w jego życiu symbolicznym. Tradycyjne rozróżnienie Arystotelesa na duszę wegetatywną, animalną i symboliczną pokazuje skokową, jakościową różnicę między człowiekiem a światem naturalnym.
Jung przypisuje funkcji symbolicznej psychiki rolę szczególną.
Tworzenie symboli, myślenie obrazami, wewnętrzne odczytywanie wzorów, przyjmowanie symbolicznej (ideowej) postawy - wszystko to jest ściśle związane z pokładami psychiki, które czynią człowieka uczestnikiem procesów kulturowych i religijnych. Źródłem, a zarazem wewnętrznym punktem odniesienia symbolicznego przeżywania jest zbiorowa nieświadomość, a konkretnie archetypy, czyli wewnętrzne wzory wartości kulturowych.
Funkcja symboliczna jest podstawową dyspozycją psychiczną, która wprowadza jednostkę do drugiej fazy życia, fazy kulturowej, i kieruje aktywnością i dążeniem człowieka na drodze kształtowania osobowości. Należy tu zaznaczyć, że - zdaniem Junga - osobowość nie jest dana, ale osiąga sieją w procesie indywiduacji poprzez cykl kolejnych przemian, które nazywa odrodzeniem. Kolejne fazy procesu indywiduacji, a zarazem wartości podstawowe zdobywane poprzez przemianę, koncentrują się wokół pierwotnych obrazów nieświadomości zbiorowej, które Jung nazywa archetypami (Cień, Anima-Animus, Wielka Matka, Stary Mędrzec, jaźń).
Na bazie psychologii Junga można je określić jako symbole pierwotnych potrzeb i wzory ich zaspokajania. Są to więc archetypy psychologiczne, dominanty lub postulaty nieświadomości, które konstruują proces dojrzewania i rozwoju ego w kierunku osiągnięcia pełni psychicznej i duchowej.
Przejawem aktywności archetypów psychologicznych są symbole pojawiające się w wyobraźni, w marzeniach sennych, w dziełach sztuki, także rytuały religijne i procedury magiczne. W kolejnych epokach rozwoju cywilizacji i kultury postacie tych symboli zmieniają się równolegle do zmieniających się okoliczności bytu człowieka. Ich pierwotny wzór psychologiczny nie ulega w istocie zmianie, gdyż wrodzona dyspozycja człowieka jest taka sama. Ze względu na różnorodność typów ludzkich i odmienność warunków kulturowych powstają liczne, wtórne symbole, obrazy złożone, odzwierciedlające grupę potrzeb jednostki. Te wtórne symbole składające się na bogactwo kultury, w której wzrasta człowiek, nazywam archetypami kulturowymi.
Archetypy kulturowe w psychologii jungowskiej określa się różnymi, nawiązującymi do tradycji pojęciami, np. mówi się o archetypie Bohatera (wewnętrznego bohatera). Sieroty, Męczennika, Wędrowca, Wojownika, Maga-Czarodzieja, C.S. Pearson) albo w odniesieniu do kolejnych aspektów zdobywanej tożsamości mężczyzny o archetypie Króla, Wojownika, Maga, Kochanka (R. Moore, D. Gillette). Popularnym rozróżnieniem jest również archetyp wiecznego chłopca (puer aeternus) w odniesieniu do archetypu starca (senex). Wieczny chłopiec łączy w sobie cechy wszechmocnego, idealistycznego dziecka oraz cechy ambitnego i posiadającego własną wolę młodzieńca. Senex łączy w sobie wartości Starego Mędrca i jaźni, boskiego Ducha. W obrębie psychologii kobiety można mówić np. o archetypie Dziewicy, Czarownicy, Królowej, Księżniczki, Amazonki itp. Mówiąc o funkcji symbolicznej trzeba wspomnieć o jej podstawowym znaczeniu psychologicznym. Po pierwsze ukierunkowuje ona i organizuje proces indywiduacji, o czym wspomniałem wyżej, a ponadto spełnia rolę terapeutyczną oraz integruje przeciwstawne funkcje i tendencje psychiczne.
Ukierunkowanie i organizowanie rozwoju wynika z wpływu inspirującego symboli. Symbole mają moc przyciągania uwagi, emocjonalnego poruszania i angażowania całego człowieka. Przykładem tego jest natchnienie poety, poruszenie i inicjatywa badacza skupionego wokół jakiejś idei, koncentracja osoby wierzącej na religijnym przykazaniu czy zasadzie duchowej.
Terapeutyczny wpływ symbolu wiąże się z jego zdolnością do kompensowania napięcia, jakie powstaje między biegunami przeciwstawnych tendencji, np. między systemem świadomości i nieświadomości.
Symbole, które pojawiają się w marzeniach sennych lub wyobraźni, pochodzą z warstw nieświadomych psychiki i wyrażają wartości niedoceniane lub nieodkryte. Kompensują one jednostronny rozwój świadomości i "leczą" funkcjonowanie psychiki. Przykładem mogą być sny o lataniu pojawiające się w trudnych okresach. Ujawniają one terapeutyczne tendencje nieświadomości i możliwość transcendencji ograniczeń codziennego życia. Wskazują też kierunek przemiany zranionej lub naruszonej psychiki.
Integracja psychiki dzięki funkcji symbolicznej wiąże się z najistotniejszą własnością symbolu, mianowicie jego zdolnością do ujmowania i wyrażania przeciwstawnych (wielu) cech za pomocą jednego oznaczenia.
Symbol (od greckiego symbollem, łączyć, integrować) wiąże w sobie głęboką treść, która nie tylko inspiruje i udziela energii, ale także przechowuje pewną tajemnicę. Ta tajemnica stanowi o żywotności symbolu i jego praktycznej funkcji psychologicznej. Największe prawdy duchowe okryte są nimbem tajemnicy, która jest zdolna przyciągać i integrować przeciwne lub wielostronne trendy.
Poszczególnym aspektom aktywności funkcji symbolicznej odpowiadają więc określone własności symbolu: terapeutycznemu - zdolność kompensacji, kierującemu - zdolność inspiracji, integracyjnemu - transcendencji. Przeżywane symbole mogą skierować człowieka na różne pola aktywności. Aspekt kompensacyjny zatrzymuje człowieka w przestrzeni terapeutycznej, aspekt inspirujący skłania w stronę sztuki, transcendentny w sferę filozofii i religii. Te cztery dziedziny - psychoterapia (reprezentowana w dawnych społecznościach przez magię), sztuka i filozofia oraz religia tworzą podwaliny wielowarstwowego systemu kultury zaspokajającego poszczególne kategorie potrzeb jednostki.
Funkcjonalna kultura opiera się na każdej z tych dziedzin w harmonijnej proporcji. Nie wchodzą one poza tym zbyt drastycznie w sferę wpływów "sąsiada". Jednocześnie potrafią jednak liczyć się z inną sferą potrzeb człowieka, np. filozofia nie ingeruje w dziedzinę religii tak, żeby ją wchłonąć, "zaanektować", ani też religia nie dewaluuje zdobyczy nauki i filozofii czy psychoterapii.
Natomiast w kulturze obumierającej, chorej obserwuje się wyraźne przesunięcia, "uskoki", np. niektóre tzw. "szkoły" psychoterapeutyczne prezentują nie tylko własną hermetyczną filozofię, ale dążą do wyrugowania roli religii. Kwestionując arbitralnie jej wartość lub spłycając spojrzenie na tajemnice religijności same stają się dogmatyczne, parareligijne.
Przykładem jest tu m.in. psychoanaliza, która stała się parareligią oświeconej części społeczeństwa amerykańskiego i w tej otoczce przenosi się do naszej strefy kulturowej. W komunistycznej części Europy nastąpił inny mechanizm przesunięcia; pozbawiono wszelkich wartości psychologię i psychoterapię, przyznając państwu wyłączność w zakresie funkcji religijnych i w dużej mierze terapeutycznych. W istocie odebrano jednostce prawo do szukania pomocy czy to w obszarze religii, czy psychoterapii. Tak tworzy się kultura oparta na sztucznych podstawach, pusta, z dewiacyjną mozaiką symboli. Symbole "chorej" kultury zamykają jednostkę, ograniczają ją, miast podnosić i otwierać.
Symbole, które zamykają w wąskim lub specyficznie wyodrębnionym obszarze, z czasem zaczynają pełnia rolę idola, czyli symbolu pustego, martwego, wartości zastępczej. "Idoliczny" charakter pustego symbolu wynika z tego, że daje on złudzenie transcendencji i zastępczą inspirację. Aby doznawać inspiracji trzeba stałego związku z idolem. Dlatego rolę idola pełnią łatwo przedmioty o wartości estetycznej, ale nie duchowej, krzykliwe postacie, ideologie odwołujące się do magii, a dewaluujące religię itp. Jest prawidłowością historyczną, że ogromną pokusę stania się idolem stwarza wszelka władza. Istotnym czynnikiem jest w tym procesie zapotrzebowanie przeciętnej jednostki, mas, tłumu, szczególnie młodzieży, ma symbole, na wzorce tożsamości. Łatwiej jest opierać się na symbolach widocznych niż odkrywać symbole wewnętrzne, ukryte, którymi są w rozumieniu psychologii jungowskiej archetypy, odwieczne wzorce duszy człowieka.

Formy przejawiania się funkcji symbolicznej Funkcja transcendentna - zdolność tworzenia symboli pozwalających transcendować przeciwieństwa psychiczne. Procesy psychiczne mają tendencję do bezwładnego popadania w konflikty i przeciwstawne ukierunkowanie. Wynika to z naturalnej biegunowości struktury psychiki (świadomość i nieświadomość), postawy świadomości (ekstrawersja, introwersja), funkcji orientujących świadomości (myślenie, uczucie, percepcja, intuicja) oraz różnych procesów psychicznych i sfer przeżywania (duch-ciało, wyobraźnia-rzeczywistość, jednostka-zbiorowość itd.).
Funkcja transcendentna umożliwia przekraczanie biegunów, syntetyczne ich ujmowanie, osiąganie ponadindywidualnego i integralnego poziomu doświadczenia. Na tej funkcji psychiki opiera się zasada wiary w wyższą moc, podporządkowanie rytuałom religijnym, postawa medytacji i poszukiwania transcendentnego centrum w sobie (jaźń) i całym świecie (Bóg).
Funkcja transcendentna psychiki umożliwia poszukiwania symboli najwyższych po spiralnej drodze łączenia różnych biegunów, konfliktów i tendencji pojawiających się w codziennym życiu.
Myślenie symbolami - świadomie symboliczny stosunek do rzeczywistości. Jest to świadome używanie funkcji myślenia do abstrakcyjnego ujmowania wieloaspektowej rzeczywistości, różnych przeżyć, drugiego człowieka. Opiera się ono na wyobraźni i związku z ideą o wartości symbolicznej.
Przykładem myślenia posługującego się symbolami jest określenie swojej postawy ideowej. Tą ideą, jako centralnym punktem odniesienia i źródłem ogólnej postawy, może być miłość, prawda, sprawiedliwość, dobro, solidarność, równość, braterstwo, wolność. Uznanie takiej idei jako wartości naczelnej, organizującej zarówno myślenie, system wartości podrzędnych jak i działania w codziennej rzeczywistości wskazuje, że jest ona nośnikiem transcendentnych pragnień człowieka, jest źródłem wyjątkowej motywacji, zaangażowania, a nawet poświęcenia. Postawa ideowa i związane z nią myślenie symbolami jest charakterystyczne dla filozofów, także "władców" różnych instytucji skłonnych do abstrakcyjnego i intelektualnego określania tego, co symboliczne, a więc nie do końca poznawalne, choć odczuwalne i wyrażalne.
Idea jest tutaj nadrzędnym symbolem, nadwartością. Takie ideowe zaangażowanie jest charakterystyczne dla neofitów. Neofita lokuje swoje pragnienia transcendencji w jednym symbolu, który jest dla niego synonimem (symbolem integrującym) jego duchowej intuicji.
Myślenie symbolami trzeba odróżnić od myślenia symbolicznego, charakterystycznego dla dziecka, marzeń sennych, wyobraźni w stanach ograniczonej świadomości, w chorobach psychicznych. Myślenie symboliczne charakteryzuje nieświadome używanie symboli, ich znaczenie jest odbierane i wyrażane intuicyjnie.
Używanie symboli jest tu przypadkowe, indywidualne i może zależeć np. od nastroju, szczególnych doświadczeń danej osoby, zbiegu okoliczności itp.
Myślenie symboliczne, związane z bogatą wyobraźnią i intuicją, jest podłożem artyzmu i twórczości. Dojrzały artyzm przekształca myślenie symboliczne w myślenie symbolami. Geniusz danego artysty, np. Leonarda da Vinci, Dantego, Goethego polega na symbolicznym ujęciu idei istotnej dla człowieka i kultury. Ten geniusz zapisuje się nieśmiertelnością artysty. W tym znaczeniu ujmowanie symboli jest wyrazem transcendencji.
Doświadczenia inicjacyjne, archetypowe - przeżycia inicjacji wewnętrznej, odrodzenia, doświadczenia duchowe, które zmieniają dotychczasową perspektywę rozumienia oraz odczuwania siebie i świata.
Biorąc pod uwagę jungowską koncepcję archetypu, inicjacja duchowa tną swoje stopnie, sfery wtajemniczenia. Doświadczenie kolejnych archetypów dostarcza określonych przeżyć i wprowadza nowe wartości jako kategorie wewnętrzne (uczuciowe), a nie tylko intelektualne lub wyobrażeniowe. Przeżycie symbolu archetypowego zmienia postrzeganie oraz rozumienie siebie i świata.
Inicjacja archetypu Cienia to doświadczenie względności dobra i zła oraz znaczenia śmierci indywidulnej jako wyrazu prawa życia i śmierci.
Inicjacja archetypu Animy u mężczyzny to doświadczenie pierwiastka żeńskiego (kobiecości) w sobie, to przyswojenie ideału kobiety, w jego erotycznym i psychologicznym wymiarze (zakochanie); inicjacja archetypu Animusa u kobiety to doświadczenie pierwiastka męskiego (męskości) w sobie, zakochanie kobiety w mężczyźnie, które uświadamia jej jego erotyczną i psychologiczną wartość i konfrontuje z dynamizmem męskim, wyzwala wewnętrzny ideał mężczyzny.
Inicjacja archetypu Wielkiej Matki to doświadczenie potrzeby macierzyństwa (opiekuńczości) oraz pierwiastka życia w sobie, wewnętrznej płodności i dawania bezpieczeństwa; jest to incjacja do uczucia miłości pozabiologicznej (agape), a zarazem konfrontacja z przeciwstawnym biegunem życia - śmiercią (aspekt pochłaniający, "pożerający" Wielkiej Matki).
Inicjacja archetypu Starego Mędrca to doświadczenie inności życia duchowego, wewnętrznego mędrca i przewodnika. Obrazem tej inicjacji może być spotkanie z aniołem stróżem, głębokie poruszenie przy odkryciu swego mistrza, guru itp.
Każde z tych doświadczeń archetypowych i kolejnych inicjacji przemienia strukturę wewnętrzną, tak że staje się ona dojrzała do odkrycia archetypu jaźni, obrazu Boga i doświadczenia ostatecznego, inicjacji do transcendencji.
Obrazy mandali - symbole całości i jedności psychiki. Formę mandali - koła, czworoboku, jako właściwą reprezentację całości duszy i jedności osobowości posiadają liczne obrazy otoczone religijną czcią, obrazy wyobraźni ujawniające się w marzeniach sennych czy twórczości artystów. Występują w przeżyciach chorych psychicznie. Zawsze są one wyrazem dążenia psychiki do syntezy.
W różnych kulturach mandale mają odmienną formę, od promienistego słońca, po aureole świętych.
Mandale w postaci obrazu służyły do ujawnienia projekcji wewnętrznej jaźni, uwolnienia obrazu duszy, obrazu Boga.
Imago Dei - obraz Boga, obraz jaźni, tożsamości transcendentnej, archetyp Zbawiciela.
Obraz Boga w psychice człowieka jest - zdaniem Junga - szczególnym wyrazem funkcji religijnej psychiki, jej funkcji symbolicznej.
Jest najwyższą syntezą przeciwieństw psychologicznych, centralnym czynnikiem transcendencji, zjawiskiem empirycznym w procesie odradzania się przestrzeni wewnętrznej. Nie jest to jednak dowód na istnienie Boga.
Psychologiczny fakt istnienia obrazu Boga w nieświadomości jest jednym z fundamentalnych odkryć psychologii głębi i psychoterapii transpersonalnej. Obraz Boga ulega projekcji - może być rzutowany na ojca, matkę, mistrza, guru, idola, w sferę idei lub państwa. Rzutowanie obrazu jaźni jest jednym z przejawów funkcji symbolicznej. Celem procesu indywiduacji, a odnosi się to także do innych wartości archetypowych - jest wycofanie tych projekcji, dotarcie do wewnętrznego źródła tych obrazów. W przypadku obrazu jaźni jest to odkrycie Chrystusa wewnętrznego u chrześcijanina czy Buddy w sobie u buddysty. Ten "wewnętrzny Bóg" jest istotą doświadczenia mistycznego. W chrześcijaństwie obok personifikacji Chrystusa, symboliczny obraz całości, doświadczenie pełni (spełnienia) wyraża "Królestwo Niebieskie".
Puer aetrnus - "wieczny chłopiec", w odniesieniu do płci żeńskiej puella aetema (wieczna dziewczyna).
Jest to symbol dziecka-boga, archetyp rajskiego stanu duszy, który z jednej strony odpowiada bliskiej zażyłości z Panem Niebios, jest stanem niewinności przed popełnieniem pierwszego grzechu; z drugiej oznacza infantylny brak dojrzałości.
Puer aetemrnus w psychologii jungowskiej jest archetypem pierwotnej jedności i całości duszy, czyli jaźni. W dojrzałym wieku stanowi źródło natchnienia artystycznego i inspiracji duchowej, które wywodzi się z innych obszarów niż Anima (u mężczyzny) lub Animus (u kobiety). Odpowiada niepodzielonemu wymiarowi osobowości, który częściowo oddaje hermafrodyta (niezróżnicowanie płci) oraz androgyne (współistnienie pierwiastka męskiego i żeńskiego).
W przypadkach patologicznych puer aetemus leży u podłoża niedojrzałej, infantylnej osobowości, może towarzyszyć nerwicy (nadwrażliwość, perfekcjonizm) albo schizofrenii (nierealistyczne myślenie, ucieczka w stan nierzeczywistości, niedziałania, fikcyjne zbawianie świata lub siebie). Jest to stan dziecka samotnego, wypędzonego z raju, niezaradnego. Stan regresji do fazy wyjściowej (życia płodowego).
W psychologii jungowskiej mówi się też o archetypie '"wiecznego dziecka" (chłopca, dziewczynki) jako o "zniszczonej jaźni" (defective self). Jest to stan zawieszonego rozwoju, ziarna, które nie przeszło cyklu rozwoju, nie podjęło wyzwania życia, nie zaryzykowało walki na dobre i złe. W znaczeniu pozytywnym puer aetemus oznacza spontaniczność, odnowę sił, odrodzenie, powrót do natury, pierwotnej radości. Dlatego w większości metod psychoterapeutycznych powraca się do najprzyjemniejszych wspomnień z dzieciństwa, aby obudzić pozytywny potencjał "wiecznego dziecka". Siły twórcze mają swoje najsilniejsze korzenie w nieświadomym, ale naturalnym zakorzenieniu w kosmicznym porządku świata.
Unus mundus - symbol jedności świata psychicznego i kosmicznego, mikro- i makrokosmosu. W tradycji mistycznej "jeden świat" symbolizowało np. drzewo (mistyczne). Łączyło ono świat "górny" (niebo) ze światem "dolnym" (ziemią), materię z duchem, człowieka z Bogiem. Kiedy mówimy o "jednym świecie" pojawia się symbol osi świata, osi pionowej, wyrażonej m.in. we śnie Jakuba o drabinie, która wiedzie do nieba. Złożoną jedność świata można pojąć jedynie w ten sposób, że uzna się go za hierarchiczny porządek sfer (wartości, poziomów).
Funkcja symboliczna psychiki prowadzi jednostkę od podstawowej jedności, poprzez różne złożone symbole, wewnętrzne przeciwieństwa i sprzeczności do wtórnej jedności, jedności mistycznej, boskiej, niebiańskiej. Jung nazywa ten proces indywiduacją. Pod pewnym względem można tę drogę, ten rozwój drzewa-osobowości opisać jako wewnętrzne doświadczenie numinosum, wewnętrzne doświadczenie świata duchowego, a zarazem doświadczenie swej najgłębszej istoty.